بعنصرى . و اين پنج تا ، دوتاى آن كه عنصر و صورت باشد ، جوهر است و سه تاى ديگر اعراض جوهر . كتاب دوم » السماء و العالم « ناميده شده و غرضش در آن بحث كردن از فلكيات است كه فساد بانها راه ندارد و آن بر دو قسم است يكى از آن دو صنفى است داراى شكل مستدير و حركت مستديره يعنى فلك ( اطلس ) محيط باشياء و آن عنصر پنجمى است كه كون و فساد نمىپذيرد . و صنف دوم جسم فلكى است كه شكل مستدير دارد گو اينكه حركت مستديره نداشته باشد و آن چهار عنصر است يعنى آتش و هوا و زمين و آب ، چه اينها داراى حركت مستديره نيستند بلكه حركت مستقيم و شكل مستدير دارند . و عنصرهاى مستدير الشكل آنهايند كه بعضى به بعضى منقلب مىگردند مانند آتش كه مستدير الشكل است و منقلب مىگردد بهواء و هوا باب و آب به زمين و هر يك از اين عناصر بطور مستدير بر يك ديگر احاطه دارند پس آتش و هوا به بالا و آب و زمين بپايين ( مايل است ) . كتاب سوم » كتاب كون و فساد « نام دارد و غرض ارسطو [ در اين كتاب ] روشن ساختن حقيقت كون و فساد است مانند هوا شدن آب و آب شدن هوا و آنكه چگونه كون و فساد بالطبيعه پيش مىآيد . كتاب چهارم در شرايع است يعنى » كتاب گفتار در آثار علوى « و غرضش در آن ، روشن ساختن محيط كون و فساد و اينكه كون و فساد هر يك از كاينات در ميان منتهاى فلك قمر است تا مركز زمين از آنچه در ميان جو است و آنچه بر روى زمين يا در شكم آن است و همچنين بحث در آثارى كه در اين محيط پديد مىآيد از قبيل ابر و مه و رعد و برق و باد و برف و باران و جز اينها [ 1 ] .

--> [ 1 ] ابن نديم پس از كتاب آثار علوى ، كتاب نفس و كتاب حس و محسوس و كتاب حيوان و سپس كتاب حروف را كه معروف به » الهيات « است ذكر مىكند و از دو كتاب معدن و نبات نام نبرده است ( فهرست ص 351 - 352 ) .